Γιατί η Βέροια χρειάζεται μια Πολιτιστική Στρατηγική και τι να περιμένουμε από αυτήν;  Στο ερώτημα μας απαντά η Γαρυφαλλιά Κατσαβουνίδου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αστικού και Πολεοδομικού Σχεδιασμού, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης ΑΠΘ

Ο πολιτισμός δεν αποτελεί μόνο κομμάτι της ιστορίας μιας πόλης, αλλά δύναμη που μπορεί να καθορίσει το μέλλον της. Με αυτή τη φιλοσοφία, ο Δήμος Βέροιας προχωρά στην εκπόνηση της πρώτης ολοκληρωμένης Πολιτιστικής Στρατηγικής του, σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για μια πρωτοβουλία με ιδιαίτερη σημασία όχι μόνο για την τοπική πολιτιστική ζωή, αλλά και για τη συνολική αναπτυξιακή προοπτική της πόλης, καθώς φιλοδοξεί να διαμορφώσει ένα κοινό όραμα για τον πολιτισμό της επόμενης δεκαετίας.

Η Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αστικού και Πολεοδομικού Σχεδιασμού του ΑΠΘ, Γαρυφαλλιά Κατσαβουνίδου, η οποία συντονίζει την ομάδα έργου, μιλά στην εφημερίδα μας για τη σημασία της Πολιτιστικής Στρατηγικής, την ανάγκη ύπαρξης κοινού πολιτιστικού οράματος, τη ρόλο του πολιτισμού στη βιώσιμη ανάπτυξη και την προοπτική η Βέροια να αποτελέσει πρότυπο πολιτιστικής διαχείρισης για τη χώρα.

Ερ.: Κυρία Κατσαβουνίδου, πρόσφατα ανακοινώθηκε η ανάθεση της εκπόνησης Πολιτιστικής Στρατηγικής για τη Βέροια στο ΑΠΘ. Τι σημαίνει αυτό για εσάς προσωπικά αλλά και για την πόλη;

Όπως έχει ευρέως ανακοινωθεί, ο Δήμος Βέροιας πρόσφατα ανέθεσε στο Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) το έργο της εκπόνησης Πολιτιστικής Στρατηγικής για τη Βέροια. Έχοντας γεννηθεί και μεγαλώσει στην πόλη, αλλά και έχοντας υπηρετήσει στον Δήμο για περισσότερα από δέκα χρόνια, χαίρομαι που με άλλη, πλέον, ιδιότητα – αυτή της Πανεπιστημιακού – ανέλαβα τον συντονισμό της υλοποίησης αυτού του δημιουργικού και πρωτότυπου έργου. Όπως φαίνεται στον τίτλο, το παρόν κείμενο έχει σκοπό να επεξηγήσει στο ευρύ κοινό τι είναι μια Πολιτιστική Στρατηγική και γιατί είναι χρήσιμη για την πόλη.

Ερ.: Τι είναι τελικά μια Πολιτιστική Στρατηγική;

Ο πολιτισμός είναι η ταυτότητα μιας κοινωνίας – η ιστορική κληρονομιά, η τρέχουσα κουλτούρα και η μελλοντική της προοπτική. Πολιτισμός σημαίνει πώς ζούμε τις ζωές μας και πώς εκφραζόμαστε. Πολιτισμός είναι οι καλές τέχνες, η μουσική, το θέατρο, ο κινηματογράφος, αλλά και η μόδα, το ντιζάιν (design), ο σχεδιασμός ψηφιακών περιβαλλόντων. Για τις τοπικές κοινωνίες, ο πολιτισμός είναι ο συνδετικός ιστός που κρατάει τις κοινότητες συνεκτικές και συμπεριληπτικές. Ένας δυνατός πολιτιστικός τομέας της οικονομίας και μια ζωντανή πολιτιστική ζωή κάνει έναν τόπο φιλόξενο και ελκυστικό.

Ερ.: Πώς μπορεί ο πολιτισμός να συμβάλει στην ανάπτυξη μιας πόλης;

Όταν χρησιμοποιούνται αποτελεσματικά, ο τοπικός πολιτισμός, οι φορείς και οι υπηρεσίες του (πολιτιστικοί οργανισμοί, μουσεία, βιβλιοθήκες, φεστιβάλ και πολλά άλλα) μπορούν να συμβάλουν στην αναζωογόνηση της κοινότητας, την καλλιέργεια εμπιστοσύνης, την προαγωγή της ευημερίας – αλλά και την πίστη σε ένα πιο ελπιδοφόρο μέλλον. Πολλές από τις πολιτιστικές υπηρεσίες που υποστηρίζονται τοπικά έχουν επίσης, άμεσα ή έμμεσα, κοινωνικές και οικονομικές ωφέλειες. Ο πολιτισμός δίνει το έναυσμα και καλλιεργεί το ταλέντο για την ανάπτυξη της δημιουργικού τομέα και του τουρισμού. Τόποι που έχουν αναπτύξει μια κρίσιμη μάζα ποιοτικής πολιτιστικής δράσης κερδίζουν επίσης μέσω της αύξησης της επιρροής και της αναγνωρισιμότητάς τους στο ευρύτερο γεωγραφικό πλαίσιο – εθνικό ή και διεθνές. Διοργανώσεις πολιτιστικών γεγονότων, φεστιβάλ, προβολή της ιστορικής κληρονομιάς συμβάλλουν άμεσα στις οικονομικές επενδύσεις, τον τουρισμό και τις εμπορικές επιχειρήσεις  [1].

Ερ.: Γιατί σήμερα δίνεται τόσο μεγάλη έμφαση στον πολιτισμό ως εργαλείο ανάπτυξης;

Για τους παραπάνω λόγους, ο πολιτισμός αναγνωρίζεται ως ο τέταρτος πυλώνας της βιώσιμης ανάπτυξης, μαζί με το περιβάλλον, την κοινωνία και την οικονομία [2]. Πολλές τοπικές αρχές σε όλο τον κόσμο, αναγνωρίζοντας τον καθοριστικό ρόλο του πολιτισμού στην τοπική ανάπτυξη, προχωρούν στην κατάρτιση Πολιτιστικών Στρατηγικών (ΠΣ).

Στόχος μιας ΠΣ που εκπονεί ένας Δήμος είναι να συντονίσει τις δράσεις που σχεδιάζει και υλοποιεί στον τομέα του πολιτισμού σε συνεργασία με το ευρύτερο τοπικό πολιτιστικό οικοσύστημα, αναπτύσσοντας πολιτικές, προγράμματα και δράσεις.

Ερ.: Τι πρέπει να εξυπηρετεί μια τέτοια στρατηγική;

Μια ΠΣ πρέπει να ανταποκρίνεται στις ανάγκες και τις επιθυμίες των κατοίκων, των επισκεπτών και των πολιτιστικών φορέων και δρώντων. Άλλωστε, η συνέργεια μεταξύ του Δήμου και των εμπλεκόμενων στον πολιτισμό (φορείς του Δημοσίου, οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών, δημιουργοί, εργαζόμενοι, επιχειρηματίες) είναι το κύριο ζητούμενο μιας ΠΣ.

Ερ.: Υπάρχει σύνδεση αυτής της πρωτοβουλίας με τη διεκδίκηση του τίτλου της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης;

Στον Δήμο Βέροιας πρόσφατα (τον Ιούλιο του 2025) ολοκληρώθηκε η μελέτη που διερεύνησε τη δυνατότητα και τις προϋποθέσεις να διεκδικήσει η Βέροια τον τίτλο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης (ΠΠΕ). Βασική σύσταση της μελέτης, προκειμένου η Βέροια να φτάσει στο επίπεδο να μπορεί να υποβάλει υποψηφιότητα για ΠΠΕ, είναι η άμεση εκπόνηση τοπικής ΠΣ, υιοθετώντας συμμετοχικές διαδικασίες που θα διασφαλίσουν τη μέγιστη δυνατή αποδοχή της. Αυτό άλλωστε αποτελεί και ένα από τα έξι κριτήρια αξιολόγησης των υποψηφιοτήτων για ΠΠΕ κατά την τρέχουσα προγραμματική περίοδο.

Ερ.: Πέρα όμως από έναν ευρωπαϊκό τίτλο, γιατί είναι απαραίτητη μια τέτοια στρατηγική για τη Βέροια;

Όμως η ανάγκη για διαμόρφωση μιας στρατηγικής για τον πολιτισμό σε τοπικό επίπεδο ξεπερνά κατά πολύ τη σκοπιμότητα τυχόν διεκδίκησης του τίτλου ΠΠΕ. Κατά τη διάρκεια της συμμετοχικής διαδικασίας της προηγούμενης μελέτης, διατυπώθηκε με έμφαση η άποψη από τους εμπλεκόμενους στον πολιτισμό στην πόλη ότι «υπάρχει σοβαρή έλλειψη κοινής στρατηγικής και συντονισμού» καθώς και «έλλειψη κοινού οράματος». Επομένως η εκπόνηση ΠΣ απαντά πρωτίστως στην αναγκαιότητα να αποκτήσει η πόλη ένα ενιαίο, κοινό όραμα για την πολιτιστική ανάπτυξη, να αποσαφηνίσει τους στρατηγικούς της στόχους αναφορικά με τον πολιτισμό σε βάθος δεκαετίας και να αποκτήσει μια ισχυρή, αναγνωρίσιμη πολιτιστική ταυτότητα.

Η ίδια η διαδικασία της εκπόνησης ΠΣ θα είναι ένα καθοριστικό βήμα προς την ωρίμανση του πολιτιστικού οικοσυστήματος του Δήμου. Θα συμβάλλει στην αξιοποίηση των πολιτιστικών πόρων του τόπου και θα ενεργοποιήσει τη συνεργασία μεταξύ Δήμου και τοπικών φορέων για την επίτευξη των στόχων της.

Ερ.: Ποια είναι η εμπειρία της ομάδας έργου που αναλαμβάνει τη μελέτη;

Αξιοποιώντας την εμπειρία που είχαμε από τη συμμετοχή μας στο έργο της εκπόνησης Πολιτιστικών  Masterplan σε 15 πόλεις και νησιά της Ελλάδας [3], το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού, με χαρά ανταποκριθήκαμε στην πρόσκληση του Δήμου Βέροιας για να αναλάβουμε την εκπόνηση τοπικής Πολιτιστικής Στρατηγικής.

Η ομάδα έργου, την οποία έχω την τιμή να συντονίζω εκ μέρους του ΑΠΘ, αποτελείται από έμπειρα πρόσωπα που προέρχονται από τους τομείς της Πολιτιστικής Διαχείρισης, του Στρατηγικού Σχεδιασμού, της Τοπικής Οικονομικής Ανάπτυξης με επίκεντρο στην Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία. Το πλαίσιο, την οργάνωση και το χρονοδιάγραμμα του έργου αυτού παρουσιάσαμε σε ανοικτή εκδήλωση στην Αντωνιάδειο Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών στις 29/4/2026. 

Ερ.: Θεωρείτε ότι αυτή η πρωτοβουλία είναι καινοτόμα για τα ελληνικά δεδομένα;

Ως ομάδα έργου, θεωρούμε ότι η απόφαση του Δήμου να συγκροτήσει τη δική του ΠΣ αποτελεί ουσιαστική καινοτομία για τη χώρα μας. Εξ όσων γνωρίζουμε, η Βέροια είναι η πρώτη ελληνική πόλη που παίρνει μια τέτοια πρωτοβουλία (τονίζουμε ότι την ανάθεση και επίβλεψη των 15 Masterplans είχε το Υπουργείο Πολιτισμού, και όχι οι τοπικοί Δήμοι), κι αυτό δείχνει μια ώριμη στάση της τοπικής διοίκησης. Η σημασία και η ανάγκη ύπαρξης συντεταγμένης στρατηγικής πολιτισμού είναι αυτονόητη σε ευρωπαϊκό, αλλά και διεθνές επίπεδο. Άλλωστε, μέρος της μελέτης της θα αποτελεί και ένα τεύχος επισκόπησης καλών πρακτικών, που θα μπορούσαν να μεταφερθούν στη δική μας περιοχή.

Ερ.: Τι ακριβώς θα περιλαμβάνει το έργο τους επόμενους μήνες;

Το έργο έχει διάρκεια εννέα μήνες και θα περιλαμβάνει τα εξής:

1. Επισκόπηση θεωρητικών ζητημάτων και σύγχρονων τάσεων στις πολιτιστικές πολιτικές. Κριτική επισκόπηση ΠΣ από την Ελλάδα και το εξωτερικό, με στόχο την ανάδειξη καλών πρακτικών με στόχο τη μεταφορά τους στην περιοχή μελέτης.

2. Πρωτογενής έρευνα και ανάλυση των αναγκών των τοπικών δημιουργών, επιχειρήσεων και φορέων του ΠΔΤ, μέσω ερωτηματολογίου. Δευτερογενής ανάλυση (συγκέντρωση και αποτίμηση) των διαθέσιμων ποσοτικών και ποιοτικών στοιχείων για το πολιτιστικό οικοσύστημα στον Δήμο Βέροιας.

3. Συμμετοχικές διαδικασίες για τη διαμόρφωση κοινού πολιτιστικού οράματος και την αποσαφήνιση της πολιτιστικής ταυτότητας της Βέροιας. Διαβούλευση της πρότασης ΠΣ με φορείς και δρώντες του ΠΔΤ και με το ευρύ κοινό.

4. Κείμενο Στρατηγικής, που θα περιλαμβάνει αξιολόγηση της υφιστάμενης κατάστασης (SWOT), διατύπωση στρατηγικού οράματος και στόχων, κατάλογο προτεινόμενων δράσεων και προτεραιοποίησή τους, καθώς και αναλυτική περιγραφή των εμβληματικότερων και πιο αντιπροσωπευτικών παρεμβάσεων.

Ερ.: Πόσο σημαντική είναι η συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας;

Από την περιγραφή των περιεχομένων της, γίνεται αντιληπτό ότι η ΠΣ είναι μια τομεακή στρατηγική. Αντικείμενό της είναι ο τοπικός πολιτισμός, οι υποδομές του, οι φορείς και οι δημιουργοί. Κατά την εκπόνηση του έργου, θα δώσουμε έμφαση στις συμμετοχικές διαδικασίες και την ευρεία διαβούλευση, με εμπλοκή διαφορετικών ομάδων πληθυσμού και της Κοινωνίας των Πολιτών, για όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αντιπροσωπευτικότητα. Θα στοχεύσουμε στην εγκαθίδρυση και καλλιέργεια μόνιμων δομών συνεργασίας μεταξύ Δήμου και των δρώντων του πολιτισμού στην πόλη. Και θα φροντίσουμε για την ενσωμάτωση στην ΠΣ προτάσεων που θα απαντούν στις ανάγκες των δημιουργών και των επιχειρήσεων του πολιτιστικού τομέα.

Ερ.: Πόσο σημαντική είναι η συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας;

Από τα παραπάνω συνάγεται επίσης τι δεν είναι μια Πολιτιστική Στρατηγική – και είναι σημαντικό να διασαφηνιστούν τα σημεία αυτά, ώστε να μην υπάρχουν παρερμηνείες και διαστρεβλώσεις. Η ΠΣ που εκπονούμε δεν αντικαθιστά τον στρατηγικό και επιχειρησιακό σχεδιασμό του Δήμου. Δεν μπορεί να εξασφαλίσει χρηματοδοτήσεις, διότι δεν είναι ένα αναπτυξιακό πρόγραμμα. Δεν μπορεί να παρέχει λύσεις και απαντήσεις για θέματα σχετικά με τις υποδομές, το ιστορικό κτιριακό απόθεμα, τις γενικές υπηρεσίες του Δήμου προς τους πολίτες κλπ. Αυτό που θα επιδιώξουμε είναι να εξασφαλίσουμε μεθοδολογικά εργαλεία για τη μεγαλύτερη δυνατή συνέργεια μεταξύ των προγραμματιζόμενων αναπτυξιακών δράσεων του Δήμου, σε χωρικό και οικονομικό επίπεδο, με την πολιτιστική του στοχοθεσία.

Ερ.: Ποιο είναι το τελικό σας όραμα για τη Βέροια;

Θεωρούμε ότι η ανάπτυξη της Πολιτιστικής Στρατηγικής για τη Βέροια αποτελεί μια πρόκληση που υπερβαίνει την απλή καταγραφή της ιστορικής της ταυτότητας. Στόχος μας είναι να αναδείξουμε τη Βέροια ως ένα ζωντανό πολιτιστικό οικοσύστημα, όπου η πλούσια κληρονομιά της θα λειτουργεί ως καταλύτης για τη βιώσιμη ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή. Μέσα από μια διεπιστημονική προσέγγιση, θα εργαστούμε για τη διαμόρφωση ενός οδικού χάρτη που δεν θα περιορίζεται σε αποσπασματικές δράσεις, αλλά θα προτείνει μια ολοκληρωμένη διαχείριση του τοπικού πολιτισμού, που αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία που διαθέτουμε για να επανασχεδιάσουμε το μέλλον των πόλεών μας. Με τη συμμετοχή όλων των εμπλεκομένων του πολιτιστικού οικοσυστήματος της Βέροιας και τη χρήση σύγχρονων εργαλείων συν-σχεδιασμού, που θέλουμε πραγματικά να έχει τη μεγαλύτερη δυνατή συμμετοχή και αντιπροσώπευση, ευελπιστούμε, ως ομάδα έργου, να θέσουμε τις βάσεις ώστε η Βέροια να αποτελέσει πρότυπο πολιτιστικής διαχείρισης για τη χώρα.

Βιβλιογραφικέςαναφορές

[1] Local Government Association (2020). Cultural Strategy in a Box. https://www.local.gov.uk/cultural-strategy-box

[2] Sabatini, F. (2019). Culture as Fourth Pillar of Sustainable Development: Perspectives for Integration, Paradigms of Action. European Journal of Sustainable Development, 8(3), 31. https://doi.org/10.14207/ejsd.2019.v8n3p31

[3] ΠολιτιστικάMasterplan (2026). Σχεδιασμός Πολιτιστικού Masterplan, Πολιτιστικής Αναπτυξιακής Πολιτικής και Πολιτιστικής Ταυτότητας για Επιλεγμένες Περιοχές της Χώρας. https://masterplans.web.auth.gr/

Εφημερίδα «Βέροια» - Κώστας Τσιμόπουλος