Ο δημόσιος διάλογος – τα αδιέξοδα
Της Αναστασίας Πάπαρη
Δρ Αρχιτέκτων & Πολεοδόμος / UrbanDesigner
Dipl., MSc, M. Phil., PhD
(A.U.Th. & U.C.L., The Bartlett)
Εμπειρογνώμων της ΕΕ για τον θεσμό
της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε., Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.
Ο δημόσιος διάλογος για την υποψηφιότητα της Βέροιας ως Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης (ΠΠΕ) για το 2034 άνοιξε επιτέλους στον τοπικό Τύπο, γεγονός που συνιστά ένα υγιές δείγμα εγρήγορσης της τοπικής κοινωνίας. Αφορμή αποτέλεσε η παρουσίαση, στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, των αποτελεσμάτων της πρώτης φάσης και του περιεχομένου της δεύτερης φάσης του έργου. Οι γραπτές παρεμβάσεις προσωπικοτήτων, διανοουμένων και πολιτών ανέδειξαν τη σημαντική δυναμική που διαθέτει η τοπική κοινωνία στον τομέα του Πολιτισμού, τόσο ως πεδίο πολιτισμικής δημιουργίας όσο και ως πεδίο πολιτιστικής παραγωγής.
Κοινή συνισταμένη όλων των παρεμβάσεων υπήρξε το ενδιαφέρον για το μέλλον της πόλης, η συμβολή του θεσμού της ΠΠΕ στη βελτίωση των όρων τοπικής ανάπτυξης, η δυνατότητα γόνιμης σύνδεσης της τοπικής με την ευρωπαϊκή διάσταση, καθώς και η ουσιαστική ένταξη του ανθρώπινου δυναμικού στα επιμέρους στάδια της προετοιμασίας. Παράλληλα, επισημάνθηκαν οι χαμηλοί ρυθμοί ανάπτυξης, ιδίως στους δείκτες οικονομικής παραγωγής και ποιότητας ζωής, όπως αποτυπώνονται στο καταρρέον ιστορικό κέντρο, στην έλλειψη πρασίνου στις γειτονιές, στην ανεπαρκή ποιότητα των εξυπηρετήσεων και των δημόσιων χώρων, αλλά και στην αποσπασματική οργάνωση της δημόσιας, τρισδιάστατης εικόνας της πόλης.
Διατυπώθηκαν, επίσης, ερωτήματα σχετικά με την περιορισμένη ενημέρωση του ευρέος κοινού για τις παρουσιάσεις που γίνονται, ενώ παράλληλα ασκήθηκε κριτική στην επιλογή απευθείας αναθέσεων σε μη Βεροιείς, οι οποίοι, κατά τεκμήριο, δεν διαθέτουν άμεση γνώση του πολιτισμικού και πολιτιστικού αποθέματος, ούτε του δυναμικού της πόλης. Το γεγονός αυτό καθίσταται ακόμη πιο προβληματικό, εφόσον υπάρχει τοπικό ανθρώπινο δυναμικό με εξίσου σημαντικά, αν όχι σημαντικότερα, προσόντα.
Ως εμπειρογνώμων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης, διατύπωσα την άποψη ότι η διεκδίκηση του τίτλου της ΠΠΕ μπορεί να στεφθεί με επιτυχία, πρωτίστως όταν επικρατεί ενότητα στην τοπική κοινωνία και αξιοποιείται ουσιαστικά το διαθέσιμο τοπικό επιστημονικό και καλλιτεχνικό δυναμικό. Στην περίπτωση της πόλης μας, η περιθωριοποίηση μέρους αυτού του αξιόλογου δυναμικού και η προσέγγισή του μόνο για τη συμπλήρωση του Ερωτηματολογίου, συνιστούν επιλογή κατώτερη των απαιτήσεων και των προσδοκιών. Εύλογα, λοιπόν, διατυπώθηκε το ερώτημα: Ποιος σχεδιάζει για την πόλη, χωρίς την πόλη;
Η Πολιτιστική Στρατηγική για τη Veria– Η σχέση της με την υποψηφιότητα της VeriaΠΠΕ2034
Από την απευθείας ανάθεση σε εργαστήριο του ΑΠΘ της εκπόνησης της Πολιτιστικής Στρατηγικής (ΠΣ), χωρίς τη συμμετοχή του τοπικού επιστημονικού δυναμικού - πλην μίας περίπτωσης - , προκύπτουν τα εξής ζητήματα:
1. Η Πολιτιστική Στρατηγική έρχεται εκ των υστέρων, μετά την ολοκλήρωση της καταγραφής και της αξιολόγησης των δυνατοτήτων της πόλης να υποβάλει υποψηφιότητα για τον θεσμό της ΠΠΕ. Πρόκειται για μια πρωθύστερη μεθοδολογική επιλογή, καθώς, κατά τον ορθό σχεδιασμό, προηγείται η εκπόνηση μιας μελέτης γενικής σύλληψης του θέματος και ακολουθεί η εξειδίκευσή της. Στην προκειμένη περίπτωση, ο βασικός αυτός κανόνας ανετράπη, με αποτέλεσμα να προταχθεί το ειδικό έναντι του γενικού.
Βέροια, Πανόραμα της πόλης από τον κάμπο
(Αθηνόραμα)
2. Η Πολιτιστική Στρατηγική πρόκειται να εκπονηθεί με βάση τις προδιαγραφές που εφαρμόστηκαν στα 15 Πολιτιστικά Masterplansανά την Επικράτεια για τις πόλεις και τα νησιά Θεσσαλονίκη, Δράμα, Καβάλα, Ξάνθη, Κομοτηνή, Αλεξανδρούπολη, Σουφλί, Ρόδο, Κω, Λέρο, Λήμνο, Λέσβο, Χίο, Σάμο και Ικαρία. Ωστόσο, τα σχέδια αυτά εκπονήθηκαν χωρίς οι προδιαγραφές τους να λαμβάνουν υπόψη τα ειδικά κριτήρια του θεσμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης. Αυτό σημαίνει ότι η Βέροια διατρέχει τον κίνδυνο να διολισθήσει στην ευκολία του ‘copy-paste’, δηλαδή της άκριτης μεταφοράς αυτών των προδιαγραφών, αντί να επεξεργαστεί τις δικές της, πρωτότυπες κατευθύνσεις, προσαρμοσμένες στα νέα κριτήρια της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις Πολιτιστικές Πρωτεύουσες.
Ο Δήμος Βέροιας διατρέχει τον κίνδυνο να υποχρεωθεί σε ακύρωση των αποτελεσμάτων των δύο ερευνών που έχει ήδη αναθέσει, εάν τα νέα κριτήρια για τις ΠΠΕ - τα οποία αναμένονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση από τα τέλη του 2027 έως τις αρχές του 2028 και θα αφορούν στον κύκλο του θεσμού μετά το 2033 - μεταβληθούν σε τέτοιο βαθμό, ώστε οι έρευνες αυτές να καταστούν ανεπίκαιρες ή ασύμβατες με τις προδιαγραφές του φακέλου υποψηφιότητας. Μια τέτοια εξέλιξη θα συνεπαγόταν σπατάλη δημόσιων πόρων, δηλαδή του χρήματος των Βεροιέων, και θα προκαλούσε εύλογη απογοήτευση.
3. Σε κάθε περίπτωση, οι προδιαγραφές της Πολιτιστικής Στρατηγικής θα όφειλαν, ιδίως εφόσον η Ομάδα Έργου αμείβεται από τους ίδιους πόρους του Δήμου – δηλαδή τους πολίτες, καθ’ όσον πρόκειται για απευθείας ανάθεση -, να τεθούν προηγουμένως σε δημόσια διαβούλευση και, στη συνέχεια, να αποτυπωθούν στη σύμβαση. Διαφορετικά, η διαδικασία εκλαμβάνεται ως κλειστή και αδιαφανής, γεγονός που οδηγεί σχεδόν αναπόφευκτα σε αδράνεια, απροθυμία και, τελικώς, σε περιορισμένη συμμετοχή των τοπικών φορέων και των εν γένει δρώντων.
4. Επανερχόμενη στο ζήτημα της στελέχωσης του έργου της Πολιτιστικής Στρατηγικής για τη Βέροια, παρατηρώ ότι στα 15 masterplansαξιοποιήθηκαν ερευνητές των πανεπιστημίων, που είχαν την ευθύνη της εκπόνησής τους (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Πάντειο Πανεπιστήμιο), ενώ οι εκάστοτε ομάδες συγκροτήθηκαν από επιστήμονες που συνδέονταν, είτε με το αρμόδιο πανεπιστήμιο είτε με τον τόπο αναφοράς του έργου. Μια ανάλογη πρακτική θα μπορούσε να είχε ακολουθηθεί και στην περίπτωση της Βέροιας. Αντί της συγκρότησης μιας ομάδας enblocαπό επιστήμονες που δεν σχετίζονται με την πόλη, πλην ενός μέλους, θα ήταν προτιμότερο η Ομάδα να συγκροτηθεί γύρω από έναν επιστημονικό υπεύθυνο — όπως συνέβη στα περισσότερα από τα 15 masterplansμε τον κ. Αθ. Καλογερέση — και να περιλαμβάνει ερευνητές, όπως η κ. Γ. Κατσαβουνίδου, Βεροιώτισσα και συμμετέχουσα σε δύο από τα 15 masterplans, καθώς και άλλους Βεροιείς που διαπρέπουν σε συναφή γνωστικά πεδία και, ει δυνατόν, διαθέτουν γνώση του θεσμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης. Μια τέτοια επιλογή θα ήταν κοινωνικά δικαιότερη και λειτουργικά αποδοτικότερη, χωρίς να προκαλεί τριγμούς στη σχέση της τοπικής κοινωνίας με την τοπική αυτοδιοίκηση. Αντιθέτως, θα μπορούσε να καλλιεργήσει κλίμα ομοθυμίας γύρω από τη διεκδίκηση του τίτλου, όπως ακριβώς απαιτεί η Ευρωπαϊκή Ένωση. Υπό αυτό το πρίσμα, το σύνθημα που προβλήθηκε κατά την πρώτη φάση του έργου, «Μια Πόλη για Όλους», δεν βρήκε, δυστυχώς, την αναγκαία αντιστοίχισή του στην πράξη.
Η Πολιτιστική Στρατηγική θεμελιώνεται, πρωτίστως, στην εμπιστοσύνη προς τις τοπικές δυνάμεις ενός τόπου και στην ουσιαστική αξιοποίηση του επιστημονικού και καλλιτεχνικού δυναμικού του, χωρίς κομματικά στεγανά. Το χάσμα που δημιουργεί η παραγνώριση αυτού του δυναμικού είναι βαθύτερο απ’ όσο συνήθως εκτιμάται κατά τη λήψη των αρχικών αποφάσεων.
Η σχέση μου με τον θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας
Με το ζήτημα της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης ασχολούμαι για δεκαετίες, τόσο σε επίπεδο ακαδημαϊκό / ερευνητικό, όσο και εφαρμοσμένο. Παραθέτω τους κυριότερους σταθμούς αυτής της πορείας, καθώς και τους αντίστοιχους συνδέσμους για επιβεβαίωση:
1. Διδακτορική διατριβή με θέμα ‘Η Ταυτότητα της Ευρωπαϊκής Πόλης μέσα από τον θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης’. Πρωτότυπη επιστημονική εργασία, που οδήγησε στην καθιέρωση νέων εννοιών και μεθόδων αναγνώρισης της Χωρικής Ταυτότητας της Ευρωπαϊκής Πόλης και της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης, ένα εργαλείο χρήσιμο για τον προγραμματισμό / σχεδιασμό της ΠΠΕ και την διασφάλιση της παρακαταθήκης του θεσμού στην πόλη, μετά την ολοκλήρωσή του.
https://phdtheses.ekt.gr/eadd/handle/10442/27192
2. Δημοσιεύσεις σε Συνέδρια – διεθνείς επιστημονικές εκδόσεις: Πιο πρόσφατη στον τόμο των Πρακτικών του Συνεδρίου με τίτλο ‘ImpactandLegacyoftheEuropeanCapitalsofCultureProgram”και τίτλο άρθρου «‘Eurocal’ Cultural-and-SpatialIdentity: EpistemologicalFoundationandPrinciplesforaSuccessfulECoCBidandLegacy»,Timisoara, 2024. SpringerPublications, 2026
https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-032-12205-6_11
3. Αυτοδύναμη διδασκαλία του μαθήματος ‘Αστική Ανάπλαση και Πολιτιστική Κληρονομιά’ του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών ‘Αστική Ανάπλαση και Ανάπτυξη’ του Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας
https://drive.google.com/file/d/16qzED5GFTL-X2DoXV5ItBXrnnnmjaMTk/view?usp=sharing
Βέροια, Βλαχογιάννειο Μουσείο Νεότερης Ιστορίας και Τέχνης
(αρχιτέκτων επανάχρησης: η συγγραφέας του άρθρου)
4. Διάλεξη στο Πανελλήνιο Συνέδριο και Workshop«Αστική Ανάπλαση και Ανάπτυξη: Πολιτισμός – Τουρισμός – Αγορά Ακινήτων»,Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, με θέμα ‘Γλασκώβη Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 1990: Χωρικός Προγραμματισμός και Ταυτότητα της Πόλης’
https://drive.google.com/file/d/1PBnUdyMGZTWUyufy8jruOr1g7Vy04NbK/view?usp=drive_link
5. Συμμετοχήστο4οΔιεθνέςΣυνέδριοτηςInternational Place Branding Association (IPBA), μετηνεισήγηση ‘European Capital of Culture (ECoC) 2020 – 2033: Improving Concepts, Methods and Guidelines for the ECoC – Candidacy Preparation and ex-ante & ex-post Evaluation’
https://drive.google.com/file/d/1eAjwI7O1n9zvlrsbOeQXI0VLwxqXkcB5/view?usp=sharing
6. Διάλεξη στην Περιφερειακή Ένωση Δήμων Κεντρικής Μακεδονίας (ΠΕΔΚΕ) με θέμα ‘Στρατηγικό Πλαίσιο Αναγνώρισης και Αναβάθμισης της Χωρικής Ταυτότητας του Πολεοδομικού Συγκροτήματος Θεσσαλονίκης’
https://drive.google.com/file/d/1iXJLqsGt5RGHUHk4qroSSa2fLgWGFyms/view?usp=sharing
7. Συμμετοχή στο Συνέδριο του Τμήματος Αρχιτεκτόνων, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, με τίτλο ‘Πόλη υπό Κατασκευή’ και τίτλο εισήγησης ‘Αστική Χωρική Ταυτότητα Μητροπολιτικών Περιοχών: Παρακαταθήκη και Προοπτική, η περίπτωση της Θεσσαλονίκης – Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης 1997
https://drive.google.com/file/d/1npdC6u6ZAJlkP7AFnZev2PR6MrOViYbp/view?usp=sharing
8. Γενική Σύμβουλος της Τρίπολης υποψήφια για τον θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης 2021 (μέχρι τις ενδιάμεσες αυτοδιοικητικές εκλογές)
https://drive.google.com/file/d/1AV-N5Vv4IHRJnV3y4wepvnIAoJn8gOBk/view?usp=sharing
9. Συγγραφή και επιμέλεια Αφιερώματος στην έκδοση EuropeNow, του ColumbiaUniversity, USA, με τίτλο ‘ARound table on the European Capitals of Culture’,με τρεις συνεντεύξεις κορυφαίων των ΠΠΕ και δύο άρθρα μου
https://www.europenowjournal.org/issue-52-july-2023/. Ειδικότερα,
9.1.Introduction (own article)
9.2.Building Europeaness through the European Capitals of Culture: An Interview with Steve Green
9.3.Eleusis2023 and the Mysteries of Transition: An Interview with Michail Marmarinos
9.4.Urbanism and the European Capitals of Culture: Eleusis2023 (own article)
9.5. Reflections on the Next Round of European Capitals of Culture: An Interview with Ulrich Fuchs
10. Συμμετοχή στο Συνέδριο του Πανεπιστημιακού Δικτύου των Πολιτιστικών Πρωτευουσών της Ευρώπης (UNeECC). Τίτλοςσυνεδρίου ‘Cultural Bridging: European Territories & Cultural Metamorphoses (Narratives, Participation, Sustainable Innovation)’ . Τίτλοςεισήγησης‘Cultural and Urban Planning & Design in Europe: Setting the Context for a post-graduate e-Learning Course’, Avignon, 2025 (Πρακτικάυπόέκδοση).
11. Εμπειρογνώμων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης (2022 μέχρι σήμερα)
12. Συμμετοχή μετά από πρόσκληση στη Διαβούλευση της ΕΕ για τον θεσμό της ΠΠΕ μετά το 2033
https://drive.google.com/file/d/1wgFgYIqEGt83D7EcKExCp17DopBzq2vA/view?usp=sharing
Εάν κάποιο μέλος από τις δύο Ομάδες Έργου διαθέτει δημοσιευμένο έργο σχετικό με τον θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης, το καλώ να το κοινοποιήσει, συνοδευόμενο από τους αντίστοιχους ηλεκτρονικούς συνδέσμους τεκμηρίωσης και επιβεβαίωσης.
Επί του πιεστηρίου: Μόλις έλαβα πρόσκληση να συμμετάσχω ως Διακεκριμένη Ομιλήτρια (Distinguished Speaker) στο Παγκόσμιο Συνέδριο με τίτλο ‘9th Edition of Advanced Materials Science– World Congress’, που θα πραγματοποιηθεί στη Βιέννη, στις 22–23 Μαρτίου 2027. Μου ζητήθηκε να παρουσιάσω την πλέον πρόσφατη δημοσίευσή μου για τις Πολιτιστικές Πρωτεύουσες της Ευρώπης, με τίτλο: «‘Eurocal’ Cultural-and-SpatialIdentity: Epistemological Foundation and Principlesfora Successful ECoCBidand Legacy»(Springerpublication, 2026). Πρόκειται για ιδιαίτερη τιμή, για την οποία αισθάνομαι βαθιά ευγνωμοσύνη.